Sjö styrkir hafa verið veittir úr Eggertssjóði við Háskóla Íslands sem nýtast munu til fjölbreyttra rannsókna í jarð- og lífvísindum við skólann. Styrkirnir nema samtals 7 milljónum króna og voru afhentir við athöfn í Hátíðasal HÍ.
Adam Ray Smith, rannsóknarlektor í líffræði við Líf- og umhverfisvísindastofnun HÍ, hlaut styrk til að rannsaka samspil fósturvísa og umhverfis þeirra með það að markmiði að auka skilning á þróun þroskunarferla. Sérstök áhersla verður lögð á að skoða hvernig lækkun súrefnisstyrks hefur áhrif á far og hegðun frumna, sem hefur þýðingu bæði fyrir náttúrulega þroskun og skilning okkar á líffræði æxla. Í rannsókninni er unnið með fiska, svo sem Atlantshafslax og sebrafisk, og svara leitað við fjölbreyttum spurningum um grunnþætti þroskunar og hvernig nýta megi þá þekkingu m.a. í vistfræði, fiskeldi og jafnvel fyrir heilsu manna. Styrkurinn gagnast við þróun nýrra tækja sem gera rannsakendum kleift að stjórna með mikilli nákvæmni því súrefnissnauða umhverfi sem fiskar lifa í. Fósturvísar sem látnir eru þroskast við ólíkar umhverfisaðstæður eru nýttir til að greina erfða- og frumufræðilega þætti sem stýra aðlögun eða hugsanlegum skorti á aðlögun þeirra við breytingum í umhverfinu.
Adam Ray lauk doktorsgráðu frá University of Maryland 2011. Hann var nýdoktor við Indiana University 2011-2016 og lektor við sama háskóla 2016-2021. Frá árinu 2024 hefur hann verið rannsóknalektor við Líf- og umhverfisvísindastofnun. Adam hefur rannsakað þróun líffræðilegrar fjölbreytni, sérstaklega hjá fiskum, þar sem hann hefur stuðst við aðferðir þróunarerfðafræði, þroskunarlíffræði og lífeðlisfræði. Hann hefur m.a. rannsakað þróun tengda sjón siklíða og samskipta hjá raffiskum með rafboðum.
François Singh, lektor við Læknadeild HÍ, hlaut styrk til rannsóknarverkefnis sem miðar að því að finna ný lyfjafræðileg efni sem hafa áhrif á niðurbrot og nýmyndun hvatbera í frumum og greina þær sameindaleiðir sem liggja að baki þessum ferlum. Hvatberar hafa athyglisverða getu til að aðlagast bæði lífeðlisfræðilegum og sjúkdómsvaldandi aðstæðum. Þar sem þeir taka þátt í fjölmörgum ferlum innan frumunnar getur truflun á starfsemi þeirra haft víðtæk áhrif og leitt til ýmissa sjúkdómseinkenna. Nýlegar rannsóknir hafa sýnt fram á flókna stýringu á jafnvægi hvatbera og að fruman getur nýtt sér mismunandi leiðir til að bæta fyrir galla í niðurbroti þeirra. Þetta undirstrikar mikilvægi heilbrigðs hvatberajafnvægis fyrir starfsemi frumunnar. Í rannsókninni verður skimað fyrir áhrifum ýmissa efnasambanda til að varpa ljósi á þá ferla sem koma við sögu við niðurbrot og nýmyndun hvatbera. Þekkingin sem verður til í verkefninu mun nýtast til að stuðla að bættu heilbrigði hvatbera, annaðhvort með örvun á myndun heilbrigðra hvatbera eða auknu niðurbroti gallaðra hvatbera.
Rannsóknarstofa François Singh rannsakar hvernig jafnvægi hvatbera er stjórnað við eðlilegar aðstæður og í tengslum við sjúkdóma. Sérþekkingu sína á streituviðbrögðum hvatbera öðlaðist hann í doktorsnámi við Háskólann í Strassborg í Frakklandi, í samstarfi við Háskólann í Basel í Sviss. Sem nýdoktor við Háskólann í Dundee í Bretlandi rannsakaði François enn fremur lífeðlisfræðilegt hlutverk sjúkdómsvaldandi stökkbreytinga tengdra Parkinsonsveiki, með áherslu á hreinsun hvatbera og almenna sjálfsræðingu. Árið 2023 var François ráðinn í stöðu lektors við Háskóla Íslands.
Guðjón Ólafsson, lektor við Læknadeild Háskóla Íslands, hlaut styrk til rannsókna tengdum svokölluðum þráðhöftum í litningum og tengslum þeirra við myndun krabbameina. Þegar fruma skiptir sér þarf hún að deila litningum sínum jafnt milli dótturfrumnanna. Þráðhöft (e. centromeres), sérhæfð svæði á hverjum litningi, stýra þessu ferli og þegar það fer úrskeiðis fá frumurnar rangan fjölda litninga, sem er eitt helsta einkenni krabbameina. Nýlega kom í ljós að frumur framleiða RNA frá þráðhöftunum og að rétt magn þess er nauðsynlegt fyrir nákvæma litningaskiptingu. Hins vegar er lítið vitað um hvernig þeirri framleiðslu er stýrt. Rannsóknarstofa Guðjóns Ólafssonar leitar meðal annars að bindisetum krabbameinstengdra umritunarþátta, sem nefnast MYC og MITF, í þráðhöftum og benda nýlegar niðurstöður hans til þess að þau séu algeng í þráðhöftum manna. Styrkurinn verður nýttur til að kanna hvort þessir þættir stýri raunverulega umritun frá þráðhöftunum, bæði í gersveppafrumulíkani og frumum manna. Niðurstöðurnar munu varpa ljósi á samspil frumustreitu, þráðhaftsumritunar og litningaóstöðugleika og gætu leitt í ljós nýja lífvísa eða skotmörk fyrir krabbameinsmeðferðir.
Guðjón lauk doktorsprófi frá University College London og Francis Crick Institute árið 2018 og stundaði síðan rannsóknir við Queen Mary University of London og New York University áður en hann sneri aftur til Íslands, fyrst sem nýdoktor á rannsóknastofu Eiríks Steingrímssonar og síðar sem lektor. Guðjón er jafnframt meðstofnandi og vísindastjóri Gleipnis Lífsmiðju ehf., líftæknisprota innan HÍ sem þróar skimunarvettvang til að gera sjúkdómsprótein óvirk með stýrðri próteinnálægð (e. induced proximity). Hann hlaut Vísinda- og nýsköpunarverðlaun HÍ árið 2025 fyrir hugmyndina.
Iwona Galeczka, rannsóknarlektor við Jarðvísindastofnun Háskólans, hlaut styrk til rannsókna á efnaveðrun berggrunns vegna loftslagsbreytinga. Hækkandi hitastig í andrúmsloftinu og aukinn styrkur koltvísýrings (CO2) í andrúmsloftinu er að breyta jarðefna- og lífefnafræðilegum hringrásum jarðarinnar. Ein af helstu afleiðingum þess hérlendis er aukin losun málma og næringarefna, sem rekja má til efnaveðrunar úr berggrunni landsins, í grunnvatn, ár og strandsvæði. Meðal þeirra efna sem losna eru frumefnin járn og fosfór. Þessar breytingar geta haft áhrif á vatnsgæði og vistkerfi og kolefnishringrásina sjálfa. Í rannsóknarverkefninu er rýnt í hvernig hitastig og styrkur CO2 stjórna losun, hreyfanleika málma og næringarefna við veðrun bergs. Losunarhraði frumefna verður magngreindur með tilraunum við aðstæður sem einkenna loftslagsbreytingar í fortíð, nútíð og mögulegri framtíð. Með því að mæla beint losun málma og næringarefna eykur verkefnið við skilning á veðrun og umhverfisáhrifum þess, sem og kolefnishringrásinni.
Iwona starfar sem umhverfisjarðefnafræðingur við Jarðvísindastofnun. Sérsvið hennar tengist hegðun koltvísýrings í jarðhitakerfum og berggrunni Íslands. Eftir doktorspróf frá HÍ 2013 starfaði Iwona sem nýdoktor við Jarðvísindastofnun, þar á eftir hjá Íslenskum orkurannsóknum, Jarðvísindastofnun Nýja Sjálands (GNS) og Carbfix við jarðhitaleit og nýtingu, jarðefnafræðilega vöktun og förgun koltvísýrings. Hún hefur einnig lagt sitt af mörkum við þjálfun nemenda á grunn- og framhaldsstigi við Háskóla Íslands, Háskólann í Reykjavík og Jarðhitaskólann GRÓ GTP.
Kristinn Ragnar Óskarsson, lektor við Líf- og umhverfisvísindadeild, hlaut styrk til rannsókna sem snúa að prótíninu FOXA1 sem er svokallaður umritunarþáttur sem stjórnar því hvernig og hvenær erfðaefni (DNA) er afritað í RNA. Þekktar eru fjölmargar stökkbreytingar í FOXA1 sem tengjast krabbameinum, einkum tilteknum brjósta- og blöðruhálskrabbameinum. Þessar stökkbreytingar hafa verið tengdar framgangi sjúkdómsins og svörun meðferða. FOXA1 er að stórum hluta ómótað prótín, sem gerir erfitt að rannsaka byggingu og víxlverkanir þess með hefðbundnum aðferðum. Í rannsókninni er notuð sérstök aðferð sem nefnist smFRET (single-molecule Förster Resonance Energy Transfer), sem gerir vísindamönnunum kleift að mæla fjarlægðir, fylgjast með hreyfingum innan einstakra prótínsameinda og rannsaka víxlverkanir FOXA1 við aðrar lífsameindir. Markmiðið er á endanum að skilgreina hvernig krabbameinstengdar stökkbreytingar hafa áhrif á FOXA1 og auka þar með skilning á hlutverki prótínsins í þróun krabbameina sem gæti stuðlað að þróun markvissari og árangursríkari meðferðarúrræða.
Kristinn Ragnar lauk doktorsprófi í lífefnafræði frá Háskóla Íslands 2020. Hann var nýdoktor 2020-2024 við Raunvísindastofnun og aðjunkt í lífefnafræði við Líf- og umhverfisvísindadeild 2024-2025 þar til hann tók við stöðu lektors við deildina. Rannsóknir Kristins hafa einkum beinst að virkni og líffræðilegu hlutverki ómótaðra svæða í próteinum.
Simon William Matthews, rannsóknarlektor við Jarðvísindastofnun Háskólans, hlaut styrk til bergfræðilegra greininga á þróun hraunkviku með nýrri tækni. Kristallar í kviku innihalda mikilvægar upplýsingar um þróun hennar á leið frá möttlinum upp á yfirborð jarðar. Af magni kristalla, lögun og efnasamsetningu má lesa kólnunarsögu og storknunarhraða og vökvaaflfræðilegt ástand kvikunnar. Eldri rannsóknaraðferðir á þessu sviði eru afar tímafrekar og því hafa þær lítið verið nýttar hingað til. Nýlegar framfarir í algrími fyrir vélræna myndgreiningu ásamt nýjum tækjabúnaði og aðstöðu til að hraðgreina þunnsneiðar stórlega aukið afköst í þessum rannsóknum. Styrkurinn frá Eggertssjóði gerir Simon og samstarfsfólki kleift að nýta þessa nýju tækni þar sem myndir sem sýna frumefnadreifingu eru gerðar með rafeindasmásjá og nýju leysigeisla-efnagreiningartæki sem verið er að setja upp hjá Jarðvísindastofnun. Samþætting nýrrar tækni og og aukin sjálfvirkni greiningaraðferða mun þannig opna nýjar víddir á þessu fræðasviði, bæði hvað varðar rannsóknir sem og viðbrögð við eldgosum.
Simon lauk doktorsnámi í jarðefnafræði frá Cambridgeháskóla 2019. Hann starfaði sem nýdoktor við Johns Hopkinsháskólann í Bandaríkjunum, Háskóla Íslands og Cambridgeháskóla, áður en hann tók við rannsóknarlektorsstöðu við Jarðvísindastofnun HÍ haustið 2023. Rannsóknir Simons sameina reikniaðferðir við bergfræðilegar og jarðefnafræðilegar athuganir til að skilja hegðun kviku og vökva inni í jörðinni.
Theresa Bonatotzky, nýdoktor í náttúrulandfræði við Líf- og umhverfisvísindadeild, Verkfræði- og náttúruvísindasvið, hlaut styrk til að rannsaka myndun jarðvegs í Surtsey. Eyjan varð til við eldgos neðansjávar á árunum 1963–1967 og býður upp á einstakt tækifæri til rannsókna á myndun jarðvegs á ungu landi þar sem áhrifa mannsins gætir ekki. Þrátt fyrir áratugalangar rannsóknir á landnámi gróðurs og dýra og myndun og þróun vistkerfa á eyjunni hefur myndun jarðvegs verið lítið rannsökuð. Það á ekki síst við um veðrun bergs og gjósku og myndun leirsteinda og oxíða sem stýra eðlisrænum og efnafræðilegum eiginleikum jarðvegs og þar með virkni hans í vistkerfum. Í rannsókninni er sjónum beint að tengslum milli veðrunar, myndunar leirsteinda og eðlisrænna eiginleika jarðvegs í Surtsey. Ætlunin er að bera saman jarðvegssýni frá Surtsey við sambærileg sýni frá eldri eyjum, Heimaey og Eldey, til að draga fram hvernig jarðvegsmyndun vindur fram á nýju landi við kaldtempraðar aðstæður og hvernig líflandfræðilegir þættir og tími leggja þar grunn að myndun og þróun landvistkerfa.
Theresa lauk diplómaprófi í land- og vatnsstjórnun frá BOKU University í Vín árið 2011. Í júní 2021 lauk hún sameiginlegu doktorsnámi frá Háskóla Íslands og frá BOKU University. Doktorsverkefni hennar fjallaði um veðrunarferla eldfjallaösku og áhrif á jarðvegsmyndun sunnan Vatnajökuls. Rannsóknir Theresu tengjast jarðvegseiginleikum mismunandi gróðurlenda.
Um Eggertssjóð
Eggertssjóður var stofnaður við Háskóla Íslands árið 1995 eftir að Eggert Vilhjálmur Briem (f. 18. ágúst 1895, d. 14. maí 1996) hafði ánafnað skólanum eignir sínar, erlend verðbréf og gjaldeyrisreikning. Tilgangur sjóðsins er að styrkja rannsóknir og tækjakaup á sviði jarðfræði og líffræði.
Eggert fæddist í Goðdölum í Skagafirði og fór ungur til vélfræðináms í Þýskalandi en síðan til Bandaríkjanna 1914–1918. Eftir veru sína þar starfaði Eggert nokkur ár á Íslandi en hélt aftur til Bandaríkjanna 1928, tók þar flugvirkjapróf og síðar atvinnuflugmannspróf 1930. Um árabil vann hann í verksmiðjum vestanhafs og hafði eftir það tekjur af uppfinningum, m.a. tengdum saumavélum. Eggert var jafnframt mikill áhugamaður um raunvísindi og las sér margt til um þau. Eggert kynntist Þorbirni Sigurgeirssyni prófessor um 1958 en Þorbjörn hafði þá nýverið sett á fót Eðlisfræðistofnun Háskólans. Eggert gerðist sérstakur velgjörðarmaður þeirrar stofnunar og síðan Raunvísindastofnunar Háskólans sem tók við hlutverki Eðlisfræðistofnunar 1966. Eggert flutti heim til Íslands árið 1970 og sat hann löngum á bókasafni Raunvísindastofnunar við lestur á efri árum sínum, spjallaði við starfsmenn um fræðileg hugðarefni og tók þátt í ferðalögum á vegum stofnunarinnar, meðal annars upp á jökla. Færði Eggert þessum stofnunum margs konar tæki að gjöf og styrkti einnig þróun nýrra rannsóknasviða þeirra og margvísleg ný vísindaverkefni við Háskóla Íslands.
