Átta styrkir hafa verið veittir úr Styrktarsjóði Áslaugar Hafliðadóttur til verkefna sem öll miða að því að efla íslenska tungu á tímum hraðra tæknibreytinga. Styrkirnir renna til fræðimanna og nemenda við Háskóla Íslands sem vinna að fjölbreyttum rannsóknum og verkefnum sem snúa að stöðu íslenskrar tungu í samtímanum. Þetta er í tíunda skipti sem úthlutað er úr sjóðnum og nemur heildarupphæð styrkjanna tæplega 9,5 milljónum króna.
Styrktarsjóður Áslaugar Hafliðadóttur var stofnaður við Háskóla Íslands árið 2014 til minningar um Áslaugu Hafliðadóttur og foreldra hennar, þau Sesselju Eiríksdóttur og Hafliða Jón Hafliðason. Meginmarkmið sjóðsins er að efla íslenska tungu með styrkjum til sérverkefna á sviði íslenskra fræða.
Styrkjum var að þessu sinni úthlutað til eftirtalins fræðifólks og nemenda:
Birna Arnbjörnsdóttir, prófessor emerita í annarsmálsfræðum við Mála- og menningardeild HÍ, Halldóra Jóhanna Þorláksdóttir, rannsóknamaður við Málvísindastofnun HÍ, og Þorgerður Anna Björnsdóttir, verkefnastjóri við Konfúsíusarstofnunina Norðurljós við HÍ, hlutu styrk til að standa straum af kostnaði við prentun, kynningu og dreifingu á bókum númer þrjú og fjögur í bókaröðinni Vinir Ara. Um er að ræða verkefnabækur í íslensku sem eru sjálfstætt ítarefni við kennsluvefinn Icelandic Online – Börn. Bækurnar eru ætlaðar 5-7 ára nemendum á síðasta ári leikskóla og í 1.-2. bekk grunnskóla, sem stuðningur við nám í íslensku sem öðru máli og íslensku með áherslu á lestrar- og skriftarþjálfun og námsorðaforða. Með bókunum fá börn tækifæri til að fást við þær hliðar lestrar- og skriftarnáms sem ekki er hægt að þjóna í vefumhverfinu, einkum að draga til stafs og þjálfa skrift með hefðbundnum hætti. Með bókunum og kennsluvefnum er þannig skapað heildstætt námsefni þar sem bækur og kennsluvefur vinna saman.
Elisa Piispa, rannsóknadósent við Jarðvísindastofnun HÍ, og Haraldur Auðunsson, prófessor við verkfræðideild HR, hlutu styrk fyrir verkefnið „Saga rannsókna í fornsegulfræði á Íslandi“. Fornsegulfræði snýst um sögu segulsviðs jarðar fyrir tíma sögulegra heimilda og Ísland hefur gegnt mikilvægu hlutverki í þeim rannsóknum. Stór hluti þessarar vísindasögu er varðveittur í erlendum vísindagreinum eða eldri ritum sem eru ekki auðveldlega aðgengileg íslenskum lesendum. Markmið verkefnisins er að taka saman og kynna fræðsluefni á íslensku um sögu rannsókna í fornsegulfræði á Íslandi. Þetta verður gert með aðgengilegu efni á vefnum, sem er öllum opið, með áherslu á mikilvægar uppgötvanir sem gerðar hafa verið hér á landi, lykilvísindamenn sem mótuðu þróun greinarinnar og þá jarðfræði sem hefur gert Ísland mikilvægt í þessari sögu. Samofið þessari sögu verður fræðsluefni á íslensku sem útskýrir helstu hugtök og vísindalegar niðurstöður á myndrænan hátt. Verkefnið stuðlar að aukinni notkun íslensku í vísindamiðlun og gerð fræðsluefnis sem nýtist nemendum, kennurum og almenningi.
Guðvarður Már Gunnlaugsson, rannsóknarprófessor við Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, hlaut styrk fyrir verkefnið „Fréttabréf frá 18. öld. Útgáfa með skýringum“. Markmiðið er að gefa út fréttabréf sem Jón Ólafsson úr Grunnavík tók saman á árunum 1727–1742 og 1754–1770 og eru varðveitt í handritunum AM 995 4to og JS 472 4to. Í bréfunum eru fréttir frá Danmörku og öðrum Evrópulöndum sem Jón sendi til Íslands löndum sínum til upplýsingar og fróðleiks en þar eru einnig fréttir frá Íslandi sem honum voru sendar til Kaupmannahafnar. Verkefnið felst í því að skrifa upp fréttabréf Jóns Ólafssonar úr Grunnavík sem varðveitt eru í áðurnefndum handritum og stefnt er að því að gefa bréfin út á bók með nútíðarstafsetningu með skýringum útgefenda. Markmiðið er einnig að vekja athygli á fyrstu skipulögðu fréttaskrifum Íslendings sem vitað er um.
Gunnsteinn Ólafsson, þjóðlagasafnari, tónskáld og stjórnandi Háskólakórsins, hlaut styrk fyrir opnun myndbandssýningar Þjóðlagaseturs sr. Bjarna Þorsteinssonar, sem fagnar um þessar mundir 20 ára afmæli. Á sýningunni, sem verður opnuð sumarið 2026, verður að finna myndbönd þar sem fólk á öllum aldri leikur og syngur fjölbreytt þjóðlög, einnig rímnalög, barnagælur- og þulur, sálmalög og druslur, vikivakalög og smalasöngva, alls 224 íslensk þjóðlög. Sérstök áhersla er lögð á tvísönginn eða fimmundarsönginn sem er eitt merkasta afbrigði íslenskra þjóðlaga. Efnið verður allt gert aðgengilegt á netinu, einkum með þarfir grunnskólanema í huga.
Sólveig Sigurðardóttir og Þórhallur Auður Helgason, þýðendur, söngvarar og meðlimir Óðs, fyrir íslenska þýðingu óperunnar „Luciu di Lammermoor“ eftir Donizetti og skrif líbrettós fyrir nýja óperu, „Skuggsælt fólk“. Óður hefur á síðustu fimm árum staðið fyrir 75 sýningum á fimm klassískum óperum í eigin þýðingu, aðlögun og leikgerð. Sjötta uppfærsla hópsins, Lucia di Lammermoor, verður flutt til Íslands fyrri alda og verður hryllingur og drungi verksins í forgrunni. Gamanóperan Skuggsælt fólk er fyrsta frumsamda verk hópsins og segir aldalanga sögu vampíra sem flytjast til Íslands í kringum landnám fyrir misskilning. Verkið sækir í þjóðsagnaarf Íslendinga og stillir kynjaverum Íslands upp á móti hliðstæðum sínum frá meginlandinu. Óður hefur lengi unnið að því að færa klassísk óperuverk nær Íslendingum og þýða þau í bundnu máli með ljóðstöfum og rími, sem þó er aðgengilegt hinum almenna áhorfanda. Fyrir starfið hafa þau hlotið Sprota ársins á Grímunni og Flytjanda ársins á Íslensku tónlistarverðlaununum.
Sturla Óskarsson, meistaranemi í ritlist við Íslensku- og menningardeild HÍ, og Jana Björg Þorvaldsdóttir, meistaranemi í hagnýtri ritstjórn og útgáfu við sömu deild, hlutu styrk fyrir hönd Blekfjelagsins, félags meistaranema í ritlist, og meistaranema í hagnýtri ritstjórn og útgáfu. Styrkurinn verður nýttur til útgáfu á bókinni „Samfélag heilagra“ sem samanstendur af sjálfssögum meistaranema í ritlist, sem meistaranemar í hagnýtri ritstjórn og útgáfu ritstýra. Bókin er rannsókn á mannlegu samfélagi þar sem umbreytandi tímamót í lífi og dauða fólks eru krufin. Vígslur, veislur og nýtt upphaf verða miðlæg í ólíkum sögum. Sex höfundar flétta saman sjálfssögum þar sem þeir takast á við stórar spurningar um hlutverk trúarbragða í nútímanum og kanna hvernig manneskjan mótar sjálfsmynd sína í tengslum við það samfélag sem hún tilheyrir. Bókin er væntanleg í maí hjá Króníku bókaútgáfu.
Ugla Egilsdóttir, aðjunkt við Íslensku- og menningardeild HÍ, Ingólfur Eiríksson íslenskukennari og Elín Edda, grafískur hönnuður, hljóta styrk fyrir verkefnið „Samfélag í sögum“. Um er að ræða kennslubók í íslensku fyrir þá sem eru á fyrstu stigum tungumálanáms. Ætlunin er að kynna íslenska menningu nýjum málhöfum með stuttum og einföldum textum um íslenskar bókmenntir, listir og samfélag. Vonast er til að þannig megi bæði auka aðgengi og kveikja áhuga þeirra á því að vera virkir þátttakendur á sem flestum sviðum samfélagsins. Kennslubókin mun þó ekki aðeins fjalla um íslenska hámenningu heldur einnig viðfangsefni daglegs lífs, sem tengjast vinnustað, heilbrigðisþjónustu og ýmsu öðru. Vonast er til að kennslubókin nýtist sem hjálpargagn þegar fólk er að prófa sig áfram í að nota íslensku í raunverulegum aðstæðum.
Védís Ragnheiðardóttir, aðjunkt við Íslensku- og menningardeild HÍ, og Emma Björg Eyjólfsdóttir, forstöðukona Ritvers og aðjunkt við Deild menntunar og margbreytileika HÍ, hljóta styrk fyrir verkefnið „Kennslumyndbönd um fræðilega ritun og málnotkun“. Markmið verkefnisins er að búa til stutt myndbönd um málnotkun annars vegar og fræðilega ritun hins vegar sem saman munu mynda heildstætt netnámskeið um fræðilega ritun á íslensku, allt frá hugmyndavinnu til lokafrágangs. Markhópurinn er nemendur við Háskóla Íslands en myndböndin verða aðgengileg á opnum vef Ritvers Háskóla Íslands og nýtast þannig öllum þeim sem kljást við ritaða íslensku, hvort sem er móðurmáls- eða annarsmálsnemum, á öllum skólastigum. Þá mun efnið einnig geta nýst kennurum við námsefnisgerð á öllum skólastigum og í fullorðinsfræðslu.
Nánar um Styrktarsjóð Áslaugar Hafliðadóttur
Áslaug Hafliðadóttir arfleiddi Háskóla Íslands að stórum hluta eigna sinna, samanlagt um 120 milljónum króna. Samkvæmt erfðaskrá Áslaugar skyldu fjármunirnir nýttir til að efla íslenska tungu og það skilyrði var sett að sjóðurinn yrði notaður til sérverkefna á sviði íslenskra fræða eða til stuðnings við þá sem leggja stund á íslensk fræði.
Styrkir standa bæði starfsmönnum og nemendum Háskóla Íslands til boða, m.a. til rannsókna, þróunar, kennslu, þjálfunar, nýmæla eða kaupa á tækjum og búnaði sem falla að markmiðum sjóðsins. Í stofnskrá sjóðsins segir að sérstaklega skuli stutt við verkefni sem lúta að ritfærni og þjálfun nemenda á öllum fræðasviðum háskólans við beitingu íslensks máls og styrkja stöðu íslenskunnar í síbreytilegu tækniumhverfi.
Sjóðurinn starfar samkvæmt staðfestri skipulagsskrá og hefur sjálfstætt starfandi stjórn. Í stjórn sjóðsins sitja Höskuldur Þráinsson, prófessor emeritus í íslensku nútímamáli, Dagný Kristjánsdóttir, prófessor emerita í íslenskum nútímabókmenntun, og Viðar Guðmundsson, prófessor emeritus í kennilegri eðlisfræði.
Styrktarsjóður Áslaugar Hafliðadóttur er í umsjá og vörslu Styrktarsjóða Háskóla Íslands og fellur undir sjóði sem lúta yfirstjórn háskólans. Styrktarsjóðir Háskóla Íslands hafa umsjón með sjóðum og gjöfum sem Háskóla Íslands hafa verið ánafnaðar allt frá stofnun hans.